GAS ĐIỀU HÒA CÓ GIỐNG GAS ĐUN NẤU KHÔNG?

Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta thường sử dụng cùng một từ “gas” cho nhiều thứ:

• gas điều hòa R32, R410A, R22;
• bình gas dùng để đun nấu;
• gas trong bật lửa;
• gas dùng trong một số thiết bị công nghiệp.

Điều này dễ tạo ra một câu hỏi:

Gas điều hòa có phải cũng là loại gas giống gas trong bình đun nấu không?

Câu trả lời là:

Không giống nhau về thành phần và mục đích sử dụng.

Gas đun nấu được lựa chọn để đốt cháy và tạo ra nhiệt.

Gas điều hòa được lựa chọn để bay hơi – ngưng tụ và vận chuyển nhiệt.

Nhưng câu chuyện thú vị hơn ở chỗ:

Một số chất dùng làm gas đun nấu cũng có thể được sử dụng làm môi chất lạnh.

Vì vậy, muốn hiểu đúng, trước tiên cần làm rõ từ “gas” thực sự có nghĩa là gì.

“Gas” không phải tên của một chất cụ thể

Trong cách gọi thông thường, từ “gas” khiến chúng ta dễ nghĩ đây là tên của một loại hóa chất.

Thực tế không phải vậy.

Trong ngành điều hòa, từ mà chúng ta thường gọi là:

“gas điều hòa”

chính xác hơn nên gọi là:

môi chất lạnh – refrigerant.

Môi chất này tuần hoàn trong hệ thống để vận chuyển nhiệt.

Tùy từng loại điều hòa, môi chất có thể là:

R22

R410A

R32

hoặc nhiều loại khác.

Trong khi đó, gas đun nấu trong gia đình thường là LPG – Liquefied Petroleum Gas, tức khí dầu mỏ hóa lỏng.

LPG chủ yếu gồm các hydrocarbon như:

propane và butane.

Như vậy ngay từ thành phần hóa học:

Gas điều hòa R32 không phải LPG trong bình gas nhà bếp.

Hai loại “gas” làm hai công việc hoàn toàn khác nhau

Đây là cách đơn giản nhất để phân biệt.

Gas đun nấu: dùng để tạo nhiệt

Khi bật bếp gas:

Gas thoát ra → trộn với không khí → cháy → giải phóng nhiệt.

Năng lượng hóa học chứa trong nhiên liệu được giải phóng qua phản ứng cháy.

Nhiệt đó được sử dụng để:

• đun nước;
• nấu thức ăn;
• làm nóng vật dụng.

Có thể hình dung:

Gas đun nấu là nhiên liệu.

Mục tiêu của chúng ta là:

Đốt nó để lấy nhiệt.

Gas điều hòa: dùng để vận chuyển nhiệt

Gas điều hòa lại làm một công việc hoàn toàn khác.

Trong chế độ làm lạnh, tại dàn lạnh:

Môi chất bay hơi và nhận nhiệt từ không khí trong phòng.

Máy nén sau đó đưa môi chất sang dàn nóng.

Tại dàn nóng:

Môi chất thải nhiệt ra không khí ngoài trời và ngưng tụ.

Sau khi qua bộ phận tiết lưu, môi chất lại trở về dàn lạnh.

Quá trình tiếp tục lặp lại:

Bay hơi → nhận nhiệt → nén → thải nhiệt → ngưng tụ → giảm áp → lại bay hơi.

Môi chất được giữ trong một hệ thống kín và tuần hoàn liên tục.

Có thể hình dung:

Gas điều hòa là phương tiện vận chuyển nhiệt.

Nó không được đưa vào máy để đốt cháy nhằm tạo ra nhiệt như gas bếp.

Gas điều hòa có bị “tiêu hao” giống bình gas đun nấu không?

Đây là một khác biệt rất quan trọng.

Khi sử dụng bếp gas, nhiên liệu bị đốt cháy.

Vì vậy:

Càng nấu nhiều → lượng gas trong bình càng giảm → cuối cùng bình hết gas.

Điều hòa không hoạt động như vậy.

Môi chất lạnh được chứa trong một hệ thống kín.

Nó liên tục:

bay hơi → ngưng tụ → bay hơi → ngưng tụ

nhưng không bị đốt cháy và cũng không được thiết kế để tiêu hao sau mỗi vòng tuần hoàn.

Vì vậy, trong điều kiện hệ thống kín và hoạt động bình thường:

Điều hòa không phải định kỳ “ăn hết gas” như bếp gas.

Đây là một điều người sử dụng rất nên nhớ.

Điều hòa dùng lâu có tự hết gas không?

Về nguyên lý:

Không.

Gas điều hòa không phải nhiên liệu tiêu hao.

Nếu một chiếc điều hòa sau một thời gian sử dụng bị thiếu môi chất đáng kể, cần nghĩ đến khả năng:

Hệ thống đã bị rò rỉ môi chất ở đâu đó.

Rò rỉ có thể xuất hiện tại:

• mối nối;
• đầu loe;
• đường ống;
• dàn trao đổi nhiệt;
• van;
• hoặc vị trí khác trong hệ thống.

Vì vậy nếu điều hòa được thông báo là:

“Hết gas nên phải nạp định kỳ”

thì người sử dụng nên đặt thêm câu hỏi:

Gas đã đi đâu?

Chỉ nạp thêm mà không tìm nguyên nhân mất môi chất có thể không giải quyết được vấn đề lâu dài.

Nhưng tại sao bình gas bếp cũng chứa chất ở dạng lỏng?

Đây là một điểm rất thú vị.

Chúng ta gọi là bình gas, nhưng khi nhìn vào bên trong bình LPG, phần lớn lượng nhiên liệu có thể tồn tại ở dạng lỏng dưới áp suất.

Phía trên chất lỏng có pha hơi.

Khi mở van và sử dụng bếp, một phần LPG lỏng tiếp tục bay hơi để bù lại lượng hơi đã thoát ra.

Điều này khá giống một đặc tính chúng ta đã gặp ở môi chất lạnh:

Cùng một chất có thể tồn tại ở dạng lỏng hoặc dạng hơi tùy nhiệt độ và áp suất.

Vì vậy chữ “gas” không có nghĩa rằng chất đó phải luôn luôn tồn tại ở trạng thái khí.

Gas điều hòa cũng vậy.

Trong quá trình hoạt động:

Có đoạn môi chất chủ yếu ở dạng hơi.

Có đoạn môi chất chủ yếu ở dạng lỏng.

Chính sự thay đổi trạng thái này là một phần rất quan trọng của chu trình lạnh.

R32 có giống propane và butane không?

Không.

R32 là:

Difluoromethane – CH₂F₂

thuộc nhóm hydrofluorocarbon – HFC.

Trong khi propane và butane là các hydrocarbon.

Chúng là những hợp chất khác nhau và có đặc tính khác nhau.

Nhưng có một điều rất đáng chú ý:

Propane và một số hydrocarbon thực sự có thể được sử dụng làm môi chất lạnh.

Đây chính là chỗ ranh giới giữa “gas đun nấu” và “gas điều hòa” trở nên thú vị.

Propane vừa có thể là nhiên liệu, vừa có thể là môi chất lạnh

Propane là một thành phần quen thuộc của LPG.

Khi dùng trong bếp:

Propane được đốt cháy → tạo nhiệt.

Nhưng propane cũng có những đặc tính nhiệt động phù hợp để sử dụng trong hệ thống lạnh.

Khi được sử dụng làm môi chất lạnh, propane có ký hiệu:

R290.

Lúc này nó không được đốt.

Nó hoạt động giống các môi chất lạnh khác:

Bay hơi ở dàn lạnh → nhận nhiệt → được máy nén đưa đi → ngưng tụ ở dàn nóng → thải nhiệt → quay trở lại dàn lạnh.

Như vậy:

Cùng một phân tử propane nhưng có thể thực hiện hai công việc hoàn toàn khác nhau tùy cách chúng ta sử dụng nó.

Đây là điểm rất quan trọng.

Vậy có thể lấy gas bếp nạp vào điều hòa R290 không?

Không nên làm như vậy.

Việc LPG có thể chứa propane không có nghĩa bình gas đun nấu là nguồn môi chất phù hợp cho một hệ thống lạnh sử dụng R290.

Môi chất lạnh cần đáp ứng yêu cầu về:

• thành phần;
• độ tinh khiết;
• độ ẩm;
• tạp chất;
• quy trình sản xuất và kiểm soát chất lượng;
• yêu cầu kỹ thuật của thiết bị.

Trong khi LPG thương mại được sản xuất với mục đích:

làm nhiên liệu.

Nó có thể là hỗn hợp propane – butane với tỷ lệ khác nhau và các yêu cầu sản phẩm khác với refrigerant-grade R290.

Vì vậy nguyên tắc vẫn rất đơn giản:

Điều hòa được thiết kế cho môi chất nào thì phải sử dụng đúng môi chất đạt yêu cầu kỹ thuật dành cho hệ thống đó.

Tủ lạnh trong nhà cũng có thể sử dụng hydrocarbon

Một ví dụ còn gần gũi hơn là R600a – isobutane.

R600a hiện được sử dụng rất phổ biến trong tủ lạnh gia đình.

Isobutane cũng là một hydrocarbon dễ cháy.

Nhưng khi được sử dụng làm môi chất lạnh:

• lượng nạp được kiểm soát;
• hệ thống được thiết kế phù hợp;
• linh kiện được lựa chọn phù hợp;
• các yêu cầu an toàn được áp dụng.

Điều này một lần nữa cho thấy:

Không thể phân biệt gas điều hòa và gas đun nấu chỉ bằng câu “cái này cháy – cái kia không cháy”.

Một số môi chất lạnh cũng có tính cháy.

Điều quan trọng là:

Chất gì đang được sử dụng, với độ tinh khiết nào, trong hệ thống được thiết kế như thế nào và để làm nhiệm vụ gì.

R32 có cháy được không?

Có, nhưng cần hiểu đúng mức độ.

R32 được phân loại A2L theo hệ thống phân loại an toàn môi chất lạnh.

Có thể hiểu đơn giản:

R32 có độc tính thấp và tính cháy nhẹ.

R290 – propane – có tính cháy cao hơn và thuộc nhóm A3.

R410A thuộc nhóm A1, tức là không lan truyền ngọn lửa trong điều kiện thử phân loại.

Vì vậy ngay trong nhóm “gas điều hòa”, đặc tính cháy cũng không giống nhau.

Điều này cho thấy:

“Gas điều hòa” không phải tên của một chất duy nhất và cũng không có một đặc tính an toàn duy nhất.

Mỗi môi chất cần được sử dụng trong thiết bị được thiết kế phù hợp với nó.

Nếu gas điều hòa bị rò rỉ thì có cháy như gas bếp không?

Điều này phụ thuộc vào loại môi chất.

Nếu điều hòa sử dụng R410A, đặc tính cháy khác với R32.

Nếu sử dụng R32, cần xét các yêu cầu an toàn dành cho môi chất A2L.

Nếu sử dụng R290, yêu cầu về tính cháy lại nghiêm ngặt hơn.

Vì vậy không nên áp dụng một câu trả lời chung cho tất cả:

“Gas điều hòa có cháy”

hoặc:

“Gas điều hòa không cháy.”

Cần biết chính xác:

Chiếc máy đang sử dụng môi chất gì.

Thông tin này thường được ghi trên tem thông số của dàn nóng.

Gas bếp và gas điều hòa giống nhau ở điểm nào?

Mặc dù mục đích sử dụng khác nhau, chúng vẫn có một số điểm chung về mặt vật lý.

Chẳng hạn:

Đều có thể thay đổi trạng thái lỏng – hơi tùy nhiệt độ và áp suất.

Đều cần được chứa và kiểm soát trong hệ thống phù hợp.

Một số loại đều có thể gây nguy hiểm nếu sử dụng sai cách.

Và đặc biệt:

Một số hydrocarbon có thể vừa được sử dụng làm nhiên liệu, vừa được sử dụng làm môi chất lạnh.

Nhưng những điểm giống nhau đó không có nghĩa:

Gas bếp và gas điều hòa có thể thay thế cho nhau.

Khác biệt quan trọng nhất nằm ở mục đích sử dụng

Có thể hình dung rất đơn giản:

Gas đun nấu

Mang năng lượng hóa học → đốt cháy → tạo nhiệt.

Sau khi cháy, nhiên liệu đã được tiêu thụ và biến thành các sản phẩm cháy.

Gas điều hòa

Nhận nhiệt → mang nhiệt đi → thải nhiệt → quay lại nhận nhiệt.

Môi chất không được thiết kế để bị tiêu thụ trong quá trình này.

Nó liên tục tuần hoàn trong hệ thống kín.

Một bên là:

NHIÊN LIỆU

Một bên là:

PHƯƠNG TIỆN VẬN CHUYỂN NHIỆT

Đây là cách dễ nhớ nhất để phân biệt hai khái niệm.

Hiểu điều này giúp ích gì khi sử dụng điều hòa?

Điều quan trọng nhất là tránh một hiểu lầm khá phổ biến:

Điều hòa dùng lâu thì gas sẽ hết giống như bình gas bếp.

Không phải vậy.

Gas bếp bị đốt và tiêu hao.

Gas điều hòa tuần hoàn trong hệ thống kín.

Vì vậy nếu điều hòa thiếu gas:

Đừng chỉ hỏi “nạp bao nhiêu gas?”

Hãy hỏi thêm:

“Tại sao gas lại thiếu?”

Nếu nguyên nhân là rò rỉ, việc cần làm không chỉ là nạp thêm.

Cần xác định và xử lý nguyên nhân khiến môi chất thoát khỏi hệ thống.

Đây là khác biệt nhỏ trong cách hiểu nhưng rất hữu ích trong quá trình sử dụng và sửa chữa điều hòa.

Chỉ cần nhớ 5 điều

1. “Gas” không phải tên của một chất cụ thể.

Gas điều hòa chính xác hơn gọi là môi chất lạnh.

2. Gas bếp thường là LPG, chủ yếu gồm propane và butane.

Nó được sử dụng như nhiên liệu để đốt cháy và tạo nhiệt.

3. Gas điều hòa được sử dụng để vận chuyển nhiệt.

Nó tuần hoàn trong hệ thống, liên tục bay hơi và ngưng tụ.

4. Một số chất có thể vừa là nhiên liệu vừa là môi chất lạnh.

Propane là ví dụ điển hình:

Dùng làm nhiên liệu → propane trong LPG.

Dùng làm môi chất lạnh → R290.

Nhưng môi chất lạnh phải đáp ứng đúng yêu cầu về độ tinh khiết và hệ thống phải được thiết kế cho nó.

5. Gas điều hòa không phải nhiên liệu tiêu hao như gas bếp.

Trong một hệ thống kín bình thường:

Gas không tự nhiên “dùng lâu rồi hết”.

Nếu thiếu gas đáng kể, cần tìm nguyên nhân môi chất đã thoát khỏi hệ thống.

Có thể nhớ toàn bộ bài bằng hai câu:

Gas bếp được đốt để TẠO NHIỆT.

Gas điều hòa tuần hoàn để VẬN CHUYỂN NHIỆT.

Tìm hiểu tiếp 

→ Điều hòa làm lạnh bằng cách nào?

→ Tại sao điều hòa không sử dụng nước thay cho gas?

→ Nước điều hòa từ đâu ra?